Sayısal Temsil mi, Siyasal Eşitlik mi? Kota Politikalarına Feminist Bir Bakış

Toplumsal cinsiyet eşitsizliği, modern demokrasilerde hukuki eşitlik ilkelerine rağmen siyasal alanda varlığını sürdürmektedir. Kadınların yasal olarak yurttaşlık haklarına sahip olması, siyasal karar alma süreçlerine erkeklerle eşit biçimde katıldıkları anlamına gelmemektedir. Bu eşitsizliği azaltmak amacıyla geliştirilen “pozitif ayrımcılık” temelli kota uygulamaları, kadınların siyasette temsili konusunda önemli bir tartışma yaratmaktadır. Pozitif ayrımcılık, biçimsel eşitliğin ötesine geçerek, tarihsel ve yapısal eşitsizlikler nedeniyle dezavantajlı konumda bulunan grupların fiilî eşitliğe ulaşabilmesini amaçlayan geçici politika ve uygulamaları ifade etmektedir (Dahlerup, 2006,13). Bu yaklaşım, herkese aynı imkânların sunulmasının eşit sonuçlar üretmediği varsayımına dayanmakta; eşitsizliklerin telafisi için farklılaştırılmış destek mekanizmalarını gerekli görmektedir.

Kota uygulamaları da bu çerçevede, kadınların siyasal alanda sistematik olarak dışlanmasına karşı geliştirilen araçlardan biri olarak ortaya çıkmaktadır. Bazı yaklaşımlar kotaların kadınların görünürlüğünü artırdığını savunurken, bazıları bu uygulamaların ataerkil siyasal yapıyı değiştirmediğini, aksine beslediğini ileri sürmektedir. Pozitif ayrımcılık temelli kota uygulamaları, kadınların siyasete katılımını artırmada feminist mücadele açısından gerekli bir araç olsa da, mevcut patriyarkal yapıyı dönüştürmediği sürece toplumsal cinsiyet eşitliğini kalıcı bir biçimde sağlayamaz.

Kadınların siyasal temsiline ilişkin sayısal artış, siyasal iktidarın yapısal işleyişi sorgulanmadığı sürece eşitlik anlamına gelmemektedir. Serpil Çakır, siyasal alanın tarihsel olarak erkekler tarafından şekillendirilmiş bir iktidar alanı olduğunu vurgular. Ona göre siyaset, kadınların eşit koşullarda var olabildiği bir alan olmaktan çok, erkekler arasında kurulan bir “erkek kulübü” niteliği taşımaktadır. Çakır, yalnızca geç Osmanlı ve erken Cumhuriyet dönemlerinde değil, bugün dahi siyasal alanın erkekler arasında kurulan bir iktidar alanı olma niteliğini büyük ölçüde koruduğunu belirterek bu yapının sürekliliğine dikkat çeker (Çakır, 2019, s. 27–35). Bu bağlamda kota uygulamaları, kadınların siyasetteki görünürlüğünü artırsa da karar alma süreçlerinde gerçek bir güç paylaşımı sağlamayabilir. Feminist bir bakış açısından değerlendirildiğinde, temsilin artması ancak siyasal iktidarın kullanım biçimi değiştiğinde anlam kazanır. Aksi hâlde kadınların siyasetteki varlığı, erkek egemen yapının sınırları içinde; kontrolü ve baskısı altında kalmaktadır.

Kadınların siyasal haklara ve temsiliyete kavuşması da, mevcut yapıyı otomatik olarak dönüştürmemiş; toplumsal cinsiyet eşitliği politikalarını garanti edememiştir. Elbette kota uygulamalarını savunan çalışmalar, bu politikaların yalnızca sayısal bir düzenleme olmadığını ileri sürmektedir. Dahlerup ile Fernández ve Valiente, kotaların kadınların siyasette yer almasını normalleştirdiğini ve bu durumun toplumsal algı üzerinde dönüştürücü bir etkisi olduğunu savunur. Bu yaklaşıma göre kotalar, kadınların siyasal alandaki varlığını istisnai bir durum olmaktan çıkararak daha kabul edilebilir bir hâle getirmektedir (Dahlerup, 2006; Fernández & Valiente, Haziran 2021, 365). Ancak feminist bir perspektiften bakıldığında bu etkinin sınırlı olduğu görülmektedir. Siyasal kültür ve karar alma mekanizmaları değişmediği sürece, kadınların temsili çoğu zaman sembolik düzeyde kalmaktadır. Kota uygulamaları, kadınların sayısal varlığını artırsa da, parti içi hiyerarşiler, erkek egemen siyasal kültür ve görünmez iktidar ilişkileri büyük ölçüde varlığını sürdürmektedir. Bu durum, kadınların karar alma süreçlerine etkili biçimde katılmasını sınırlandırmakta; temsili çoğu zaman biçimsel bir düzeyde bırakmaktadır. Dolayısıyla kota politikaları, yapısal dönüşümle desteklenmediği sürece, siyasal eşitliğin kurumsallaşmasını sağlamada yetersiz kalmaktadır.

Tüm bu tartışmalar ışığında kota politikaları, feminist mücadelede önemli bir araç olsa da yapısal dönüşüm sağlanmadıkça toplumsal cinsiyet eşitliğini kalıcı hâle getiremez. Kota uygulamaları, kadınların siyasal temsiline yönelik eşitsizlikleri görünür kılması bakımından önemli bir işleve sahiptir. Ancak toplumsal cinsiyet eşitliğinin sağlanması, yalnızca kadınların meclisteki koltuk sayısının artırılmasıyla mümkün değildir. Feminist mücadele, siyasal yapının, karar alma süreçlerinin ve iktidar ilişkilerinin dönüşümünü hedeflemektedir. Bu açıdan bakıldığında kota politikaları, eşitlik mücadelesinde bir başlangıç noktası olarak değerlendirilebilir; ancak gerçek eşitlik, demokrasinin daha kapsayıcı ve adil bir biçimde yeniden inşa edilmesini gerektirmektedir. Toplumsal cinsiyet eşitliği, kadınların siyasette var olmasıyla değil, patriyarkal siyasal düzenin aşılmasıyla mümkün olabilecek bir dönüşüm sürecini işaret etmektedir.

Kaynakça 

Çakır, S. (2019). Erkek kulübünde siyaset.  Sel Yayınları.

Dahlerup, D. (2006). Women, quotas and politics. Routledge Yayınları.

Fernández, J. J., & Valiente. (Haziran 2021). Gender quotas and public demand for increasing women’s representation in politics: An analysis of 28 European countries. European Political Science Review, sayı 13, ss. 351–370.